له‌ گڤتوگۆیه‌کی تایبه‌تدا له‌گه‌ڵ دکتۆر ڕێبوار فه‌تاح تاوتۆی ‌ پرۆسه‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی هه‌نده‌رانییه‌کان بۆ ناوده‌سه‌ڵاتی کوردی ده‌کات که‌ تاچه‌ند ئه‌م گه‌راندنه‌وه‌یه‌ بۆ تواناکوردییه‌کان له‌ده‌روه‌( تاراوگه‌) شکستی ده‌سه‌ڵاتی کوردیمان پێنیشانده‌دات له‌ناوه‌وه‌؟ هه‌روه‌ها تاچه‌ند ئه‌م ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ له‌ کوردانی تاراوگه‌ بۆ جوانکردنی روکه‌شی حوکمه‌ته‌که‌یه‌ نه‌ک بۆ خزمه‌تکردن دکتۆر ڕێبوار فه‌تاح وه‌ڵامی ئه‌وه‌ش ده‌داته‌وه‌ که‌ ئه‌م خه‌ڵکه‌ که‌له‌ هه‌نده‌رانه‌وه‌ گه‌رێنراوه‌ته‌وه‌، بۆچی نه‌یانتوانیوه‌ گۆرانکاری گه‌وره‌بخوڵقێنن! هه‌ره‌وها ئه‌وه‌ش شی ده‌کرێته‌وه‌ که‌ که‌می لێهاتوییانه‌ ، یاخود ئه‌وبه‌رده‌ستگرتنه‌یه‌ که‌له‌ناوه‌وه‌ بۆیان دروست ده‌کرێت ؟ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌:
له‌‌کاتێکدا‌باس له‌گه‌راندنه‌وه‌ی هه‌ندێک له‌و توانا کوردییانه‌ ده‌که‌ین بۆ ناوه‌وه‌ی کوردستان رووبه‌رووی دیارده‌یه‌کی تر ده‌بینه‌‌وه‌ ئه‌وه‌یش دابه‌شکردنی پۆست ونوێنه‌رایه‌تی کردنه‌ی حکومه‌تی هه‌رێمه‌ له‌هه‌نده‌ران به‌سه‌ر کۆمه‌ڵێک کادری حیزبی وبێ به‌شکردنی ده‌نگ وتوانا و شاره‌زا سه‌ربه‌خۆکان ، پرسیاره‌که‌ ئه‌مه‌یه‌ تاچه‌ند ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌‌پرۆسه‌ی دابه‌شکردنی ده‌سه‌ڵاتدا‌ ، ناخوازیاری ده‌سه‌ڵاتی کوردیمان پێنیشان ده‌دات له‌ قبوڵکردنی ده‌نگی غه‌یره‌ حیزبی .؟
له‌مباره‌یه‌وه‌ بۆ نموونه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی کوردی هه‌ڵنه‌ستاوه‌ ده‌رچوانی کۆلێژه‌کانی زانسته‌سیاسییه‌کان بۆ نوێنه‌رایه‌تی ئاماده‌بکات به‌ڵکو باڵوێزخانه‌کان نوێنه‌رایه‌تییه‌کانی هه‌رێم هه‌مان ئه‌و ده‌نگ وره‌ناگانه‌ن که‌ پێشوه‌خت ده‌نگ وڕه‌نگی حیزب بوون.... پێده‌چێت لێدوانی نێچرڤان بارزانی له‌ ئه‌مریکا بۆڕه‌وه‌ندی کوردی مه‌به‌ستدارانه‌ بێت کاتێک به‌زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌که‌وه‌ ده‌ڵێت " منداڵه‌کانتان بۆ به‌شی زانسته‌ سیاسییه‌کان مه‌نێڕن چونکه‌ ئێمه‌ به‌ ئاسانی ده‌ستبه‌رداری شوێنه‌کانی خۆمان نابین ، هه‌وڵبده‌ن منداڵه‌کانتان بۆ به‌شه‌ ئابورییه‌کان بنێرن" .


- ده‌سه‌ڵاتی کوردی له‌پاش یه‌کگرتنه‌وه‌ی ئیداره‌کان کۆمه‌ڵێک له‌ که‌سایه‌تی حیزبی و تاڕاده‌یه‌ک سه‌ربه‌خۆی گه‌ڕانده‌وه‌ ناو ده‌سه‌ڵات، له‌ناو وه‌زاره‌ته‌کاندا هه‌ڵیسوراندن. ده‌شێت ئه‌م گه‌راندنه‌وه‌یه‌ بۆ توانا کوردییه‌کانی تاراوگه‌ شکستی ده‌سه‌ڵاتی کوردیمان پێنیشان ده‌دات؟


د. ڕێبوار فه‌تاح : سێ هۆکار ڕه‌نگه‌ کاریگه‌ر بووبن له‌ گێڕانه‌وه‌ی که‌سانی تاراوگه‌ بۆ نێو ده‌سه‌ڵات. هۆکاری یه‌که‌میان دیاره‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئاڵۆزی و فراوانبوونی ده‌زگاکانی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستانه‌وه‌، که‌ دوای ڕوخانی حکومه‌تی سه‌ددام حوسێن، پێویستی‌ به‌ که‌سانی پسپۆڕی هێنایه‌ کایه‌وه‌.‌ به‌شداریکردنی کورد له‌ حکومه‌تی به‌غداد، نوێنه‌رایه‌تی ده‌ره‌وه‌ و ناوچه‌ دابڕاوه‌کانی کوردستانیش هه‌م که‌سانێکی زۆر هه‌م شاره‌زای پێویست بوو. ده‌سه‌ڵاتی کوردستان چاری نه‌بوو ته‌نیا په‌نابردن نه‌بێ بۆ کوردستانیه‌ پسپۆڕه‌کان. هه‌ڵبه‌ت هێنده‌ی کرابێ که‌سانی حزبی دانراون. خۆ گه‌ر نه‌شکرابێ، ئه‌وا هه‌وڵه‌کان خراونه‌ته‌ کار بۆ کڕینی پسپۆڕانی ده‌ری حزبه‌کان، کردنیان به‌ که‌سانی حزبی. هۆکاری دووه‌میان، ناکۆکی نێوان پارتی و یه‌كێتی ده‌رکی له‌ کۆمه‌ڵێک که‌سانی تر کرده‌وه‌ که‌ خۆیان له‌لایه‌کدا ده‌دۆزیه‌وه. باڵی ناو حزبه‌کانیش کۆمه‌ڵێک خه‌ڵکیان برده‌وه‌ بۆ به‌هێزکردنی باڵه‌که‌ی خۆیان دژی ئه‌وانی تر. ئه‌مانه‌ زۆرتر‌ بۆ به‌هێزکردنی حزبه‌کان و باڵه‌کان بووه‌، نه‌ک بۆ به‌گه‌ڕخستنی تواناکانی کۆمه‌ڵ. هۆکاری سێیه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ کۆمه‌ڵێک که‌سی سه‌ربه‌خۆی ڕۆشنبیریش هه‌بوون له‌ده‌ره‌وه‌، ئه‌مانیش کڕدران له‌لایه‌ن حزبه‌کانه‌وه‌ و یه‌کی سه‌رو ده‌زگای ڕۆشنبیریان پێبه‌خشرا. زۆربه‌ی که‌سانی بێلایه‌ن‌‌، پاش گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ نێو ده‌سه‌ڵات، کڕ بوون، و ئیدی بوون به‌ به‌شێک له‌ سیستمی گه‌نده‌ڵی کوردستان. هه‌ندێکیشیان هه‌ڵیان نه‌کرد و گه‌ڕانه‌وه‌ تاراوگه‌. ئێستا هه‌موو ئه‌م که‌سانه‌‌ دراوی سواون. له‌وانه‌ش که‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ کورسی ده‌سه‌ڵات، نه‌ک ڕۆشنبیری، که‌سیان به‌رهه‌مێکیان نیه‌ که‌ به‌هه‌ند وه‌ربگیرێن.

جا با بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ پرسه‌که‌تان. ئایا گه‌ڕاندنه‌وه‌ی که‌سانی ڕه‌وه‌ندی کورد ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌ره‌سی ده‌سه‌ڵاتی کوردستانه‌؟ ڕه‌نگه‌ وه‌ڵامێکی ئه‌م پرسیاره‌ "به‌ڵێ" بێ، چونکه‌ ده‌سه‌ڵات بۆی ده‌رکه‌وت که‌ هه‌موو کاره‌کانی ته‌نیا به‌ که‌سانی حزبه‌که‌ی یان بنه‌ماڵه‌ به‌ڕێوه‌ ناچێ. له‌م ڕووه‌وه‌ ده‌توانرێ بگوترێ که‌ ده‌سه‌ڵات چۆکی له‌به‌رده‌م ته‌کنۆکراته‌کاندا دادا. هه‌ڵبه‌ت نابێ ئه‌وه‌مان له‌یاد بچێ که‌ ده‌سه‌ڵاتیش شاره‌زایانه‌ ئه‌م که‌سه‌ سه‌ربه‌خۆیانه‌ی برده‌وه‌، کردنی به‌ پێچی گچکه‌ی ئامێره‌ مه‌زنه‌که‌ی و به‌ ئاوی حزب و بنه‌ماڵه‌ شتنیه‌وه‌. ئه‌مه‌ تێڕاونینێکی تریشی هه‌یه‌. خۆ ڕه‌نگه‌ ده‌سه‌ڵاتی کوردی زانیبێتی به‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی که‌سانی تاراوگه‌، به‌تایبه‌تیش که‌سانی سه‌ربه‌خۆ، به‌ره‌ی ئۆپۆزیسیۆم کز ده‌بێ. ڕه‌وه‌ندی کورد له‌ ده‌ره‌وه‌، گه‌ر کارا بکرێ، به‌هۆی ئه‌و ده‌وره‌به‌ره‌ ئازاده‌وه‌ که‌ تێیدا ده‌ژین، له‌ کاریگه‌ری حزبی ئازادن و سه‌رچاوه‌یه‌کی کاریگه‌ری به‌ سیڤڵکردنی کۆمه‌ڵی کوردستان ده‌بن. ئه‌مه‌ش ده‌سه‌ڵاتی حزبی که‌مده‌کاته‌وه‌، که‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی کورتبینی حزبه‌کان نیه‌. له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌شه‌وه‌، که‌سانی سه‌ربه‌خۆ که‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ نه‌خراونه‌ته‌ پۆستی بڕیارده‌ره‌وه‌، به‌ڵکو زۆرتر وه‌ک که‌سانی پسپۆڕ به‌کارهێنراون. ده‌سه‌ڵات و پۆسته‌ بڕیارده‌ره‌کان هه‌ر به‌ده‌ست بنه‌ماڵه‌وه‌ ماونه‌ته‌وه‌. ئێستا کۆمه‌ڵێک به‌چکه‌ بنه‌ماڵه‌ پێگه‌یشتوون، که‌ ئه‌مانیش له‌ چڵکاوی گه‌نده‌ڵیه‌دا نوقمن.

- تاچه‌ند ئه‌م ئاوردانه‌وه‌یه‌ له‌ کوردانی تاراوگه‌ بۆ جوانکردنی روکه‌شی حوکمه‌ته‌که‌یه‌ نه‌ک بۆ خزمه‌تکردن؟

ڕێبوار فه‌تاح: وه‌ک گوتم، گه‌ڕاندنه‌وه‌ی که‌سانی تاراوگه‌ ته‌نیا بۆ ڕازاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات نه‌بووه‌؛ دیاره‌ ئه‌مه‌ به‌شێکی بووه‌. به‌ڵکو بۆ بێهیزکردنی به‌ره‌ی تاراوگه‌ش بووه‌، که‌ هه‌رده‌م ده‌سته‌یه‌کی کاریگه‌ر بوون بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بۆ کۆمه‌ڵ، شکاندنی به‌حزبکردنی کۆمه‌ڵ و گه‌نده‌ڵی. ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی بڕیارده‌ر هه‌ر به‌ده‌ست حزب، بگره‌ بنه‌ماڵه‌، ماوه‌ته‌وه‌، و که‌سانی براوه‌ کراونه‌ته‌ کارمه‌ندی بێده‌سه‌ڵات. هه‌ندێک ڕۆشنبیری ناسراو براونه‌ته‌وه‌؛ دیاره‌ ئه‌مانه‌ بۆ ڕووکه‌شی لایه‌ک، پارتی یان یه‌کێتی، بووه‌. هه‌ریه‌که‌ی سه‌رو ده‌زگای ڕۆشنبیریان پێداره‌، که‌ ئه‌ز به‌ ده‌زگای ده‌مکوتکه‌ریان ناوده‌به‌م. سه‌رباری ئه‌و هه‌موو ده‌سه‌ڵات و ده‌رامه‌ته‌ش که‌ پێیان دراوه‌، کارێکی به‌رچاویان نیه‌.


هه‌نده‌رانییه‌کان نه‌یانتوانیوه‌ ، گۆڕانکاری گه‌وره‌ بخولقینن !؟

ڕێبوار فه‌تاح: ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ ناو ده‌سه‌ڵات له‌ کانیه‌ک ئاو ده‌خؤنه‌وه‌، که‌ ڕه‌نگه‌ لایان جوان نه‌بێ به‌ردی تێبخه‌ن. ئه‌مانه‌ش که‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، بۆ ده‌زگایه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی نه‌چوونه‌ته‌وه‌، به‌ڵکو که‌سێک یان ده‌سته‌یه‌کی ناو حزبێک بردوونیه‌ته‌وه‌. لێره‌دا ده‌ڵێم که‌ ته‌نانه‌ت حزبیش نه‌یبردوونه‌ته‌وه‌، چونکه‌ حزبیش وه‌ک یه‌که‌یه‌کی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ کوردستاندا کارا نیه‌‌. بگره‌ حزب تێکه‌ڵێکه‌ له‌ خێڵ، بنه‌ماڵه‌ و که‌سانی کاریگه‌ر، که‌ تاڕاده‌یه‌ک به‌ سه‌ربه‌خۆیی له‌یه‌کتر کار ده‌که‌ن. هه‌ریه‌کیه‌یان باڵێکی پێکهێناوه‌. ڕه‌نگه‌ نمونه‌یه‌ک باشتر ئه‌م مه‌به‌سته‌ بدات به‌ده‌سته‌وه‌. له‌ یه‌کێک له‌ ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی زانکۆکانی کوردستان بنۆڕه‌: له‌ هه‌ر ده‌سته‌یه‌کی ناو تاکه‌ حزبێک چه‌ند که‌سێک دامه‌زراوه‌. له‌م بۆچوونه‌دا، ده‌کرێ بگوترێ که‌ ده‌ستگاکانیش بچوککراوه‌ و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی حزبه‌کانن. ئه‌م سیستمه‌ حزبیه‌ گه‌نده‌ڵه‌ له‌ هه‌موو ده‌زگاکاندا به‌رقه‌راره‌.

ئێستا ده‌چینه‌ ناو بابه‌تێکی که‌مێک ئاڵۆزه‌وه‌: بۆچی ده‌سه‌ڵات و ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان به‌ ده‌زگا نه‌کراوه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ کۆمه‌ڵێکی ئه‌وروپیدا ده‌یبینین. کۆمه‌ڵی کوردستان له‌ قه‌یرانێکی زۆر خراپدایه‌ به‌هۆی دانه‌مه‌زراندنی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سیڤڵسالاره‌وه‌، که‌ کارا کاروباری هاوڵاتیان یان دانیشتوان ڕابپه‌ڕێنێت. (لێره‌دا 'دانیشتوان' ڕاستره‌، چونکه‌ کۆنسپتی 'هاووڵاتبوون' له‌ کوردستاندا هێشتا نیه‌.) ده‌سه‌ڵاتی کوردستان نه‌یتوانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی له‌مجۆره‌ دابمه‌زرێنێ، به‌ڵکو له‌بری، ده‌توانم بڵێم، سیستمێکی گه‌نده‌ڵی دامه‌زراوه‌، که‌ هیچ کارێک ڕاناپه‌ڕێ گه‌ر که‌سێکی ده‌سه‌ڵاتدار نه‌ناسیت. ئه‌م سیستمه‌ گه‌نده‌ڵه‌‌ هه‌موو لایه‌نه‌کانی ژیانی گرتووه‌ته‌وه‌. دیاره‌ کۆمه‌ڵێک خه‌ڵکی بێتوانا‌ که‌ڵکیان لێوه‌ربگرن.

جا بۆئه‌وه‌ی که‌ که‌ڵک له‌ خه‌ڵکی گه‌ڕاوه‌ وه‌ربگیرێ ده‌بێ کوردستان به‌ سیستم بکرێ. ئه‌مه‌ش کۆمه‌ڵێک گۆڕانکاری له‌خۆ ده‌گرێ، که‌ ناکرێ لێره‌دا زۆر درێژه‌ی پێبدرێ. خۆ ڕه‌نگه‌ بڕبڕه‌ی پشتی به‌ده‌زگاکردن له‌ دابه‌شکردنی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ده‌ستپێ بکات. گه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌کان جودا کرنه‌وه‌ بۆ قانوندانان، جێبه‌جێکردن و داد سه‌ره‌تایه‌کی باش ده‌بێ. حزب له‌ کوردستاندا، بگره‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی نێوه‌ندا، سه‌رچاوه‌ی گرفته‌کانه‌، نه‌ک چاره‌سه‌ره‌کان. دیاره‌ حزب و خێڵ، بنه‌ماڵه‌ و خێزان تێکه‌ڵ بوون. جا بۆیه‌ ئه‌ستمه‌ به‌بێ بێده‌سه‌ڵاتکردنی حزب باس له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و به‌ ده‌زگاکردنی ده‌سه‌ڵات بکرێ. ده‌ستپێکی به‌دیمکراتکردن، به‌سیستمکردن و به‌شارستانکردنی کۆمه‌ڵ به‌ستراوه‌ به‌ که‌مکردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی حزبه‌وه‌.

ده‌سه‌ڵاتی سیاسی کوردی که‌سانی بێلایه‌ن قبوڵناکه‌ن !

ڕێبوار فه‌تاح: من لێره‌دا پێویسته‌ هه‌ڵوێسته‌یه‌ک بکه‌م. ده‌سه‌ڵاتی کوردی که‌سانی بێلایه‌ن قبووڵ ناکه‌ن، گه‌ر نه‌بێت به‌ نۆکه‌ری حزب، بگره‌ بنه‌ماڵه‌. بناغه‌ی حزبه‌ کورده‌یه‌کان له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌‌ به‌نده‌: تۆ ئێمه‌ت قبووڵه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ین؛ ئه‌وجا ئێمه‌ش تۆمان قبووڵ ده‌بێت. دیاره‌ که‌سی سه‌ربه‌خۆ ده‌بێ پێشه‌کی حزب قبوڵ بکات؛ ئیدی به‌ سه‌ربه‌خۆیی نامێنێته‌وه‌. که‌سێکیش ناتوانێت بچێته‌ ده‌زگایه‌کی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ تا کار له‌ بواره‌که‌ی خۆیدا بکات، چونکه‌ له‌م سیستمه‌ گه‌ڕه‌لاوژێیه‌دا، ده‌وڵه‌ت خاوه‌نه‌که‌ی حزبه‌. بۆ نمونه‌، فرمانبه‌ر کار بۆ حزب ده‌کات، نه‌ک ده‌زگایه‌کی کۆمه‌ڵ. ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگادار بم، که‌سانی سه‌ربه‌خۆ نوێنه‌رایه‌تی حکومه‌تی کوردستان ناکه‌ن له‌ ده‌ره‌وه‌. ئه‌و کوردانه‌ی که‌ له‌ باڵوێزخانه‌کانی عێراقدا کاربه‌ده‌ستن؛ ئه‌وانه‌ی نوێنه‌ری حکومه‌تی هه‌رێمن یان نوێنه‌ری حزبه‌کانن له‌ ده‌ره‌وه‌ی کوردستان، که‌سانی سه‌ربه‌خۆ نین. که‌سانی سه‌ربه‌خۆ له‌ سیستمی حزبی ئه‌مڕۆدا جێیان نابێته‌وه‌ وه‌ک سه‌ربه‌خۆ. که‌سانێکن که‌ تواناکانیان له‌ چوارچێوه‌یه‌کدا قه‌تیسه‌ و توانای بیرکردنه‌وه‌ی ئازادیان پێنادری له‌ سیستمی حزبیدا. پارتی و یه‌کێتی، بگره‌ حکومه‌تی هه‌رێمیش، کۆمه‌ڵێک ده‌زگایان له‌ ده‌ره‌وه‌ی کوردستان دامه‌زراندووه‌، به‌ڵام هیچیان ده‌سه‌ڵاتی بڕیاردانیان پێنه‌دراوه‌. که‌سێک، یان سه‌رچاوه‌یه‌ک، هه‌یه‌ که‌ له‌ سه‌رۆکی حزبه‌وه‌ نزیکه‌، ئه‌و وه‌ک قه‌ره‌قۆز هه‌ڵیان ده‌سوڕێنێ.

قه‌واره‌یه‌کی سیاسی بۆ ئه‌وه‌ی کاریگه‌ری بێت ته‌نیا له‌تاراوگه‌وه‌ دانامه‌زرێت !

ڕیبوار فه‌تاح : ئه‌مڕۆ قه‌واره‌یه‌کی ئۆپۆزیسیۆن له‌ کوردستاندا نیه‌. قه‌واره‌یه‌کی سیاسی، بۆئه‌وه‌ی کاریگه‌ر بێ، ته‌نیا له‌ تاراوگه‌ دانامه‌زرێ، به‌ڵکو ده‌بێت پێگه‌ی له‌ کوردستاندا هه‌بێ. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێم که‌ له‌به‌ر چه‌ند هۆکارێک پێی ناڵێم "حزب"، به‌ڵکو ناوی ده‌نێم‌ "قه‌واره‌یه‌کی سیاسی". حزب بیرۆکه‌یه‌کی هه‌ڵقوڵاوی جه‌نگی ساره‌ده‌ و ڕه‌نگه‌ له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا باوی به‌سه‌رچوو بێ. خۆ ڕه‌نگه‌ ئایدیۆلۆجی، که‌ گیانی حزبه‌، ئه‌و کاریگه‌ریه‌ی نه‌مابێ، که‌ پێشتر هه‌یبوو. دیاره‌ هه‌وڵ دراوه و هه‌وڵیش به‌رده‌وامه‌‌، به‌ڵام دامه‌زراندنی قه‌واره‌یه‌کی سیاسی که‌ بتوانێ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی بگرێته‌ ده‌ست، له‌ ئه‌مڕۆدا ڕه‌نگه‌ پێویستی به‌خۆئاماده‌کردنێکی زۆر هه‌بێ. به‌هۆی به‌دڕه‌وتاری و به‌دگوفتاری حزبه‌کانی کوردستانه‌وه‌، نائومێدیه‌ک خه‌ڵکی کوردستانی گرتووه‌ته‌وه‌، که‌ پێویستی به‌ ته‌کانێکی توند هه‌یه‌ تا هیوا په‌یدا بکرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ریکا و هاوپه‌یمانانیشی ڕۆڵکی نه‌گه‌تیڤیان له‌ باشووری کوردستان و عێراقدا گێڕا که‌ بێهیوایی خه‌ڵکیان زیاد کرد. ده‌سه‌ڵاتی کوردستانیش پشتکیری ئه‌مه‌ریکا و هاوپه‌یمانه‌کانی بۆ ته‌سه‌ککردنه‌وه‌ی سه‌کۆی ئازادی به‌کارهێنا، نه‌ک بۆ دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵێکی سیڤڵسالاری دیموکرات که‌ قانون تێیدا باڵاده‌ست بێ.

ئه‌و پرسه‌ی که‌ لێره‌دا گرنگه‌: ئایا بنه‌ماکانی دامه‌زراندنی ئه‌و قه‌واره‌ سیاسه‌ چین؟ ئه‌و ئاسته‌نگانه‌ی چین که‌ له‌ڕێیدان؟ کێن ئه‌و چین و توێژانه‌ی که‌ کۆمه‌ڵ ده‌جوڵێنن؟ ئه‌مه‌ پرسێکی گرنگه‌ حه‌ز ده‌که‌م که‌مێک له‌سه‌ری ڕابمێنم. له‌سه‌رده‌مێکی پێشتردا، که‌ بیری چه‌پ زاڵ بوو، ده‌گوترا که‌ له‌ کوردستاندا جوتیاران و کرێکاران بزوێنه‌ری کۆمه‌ڵن. گه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ پێشتریش ڕاست بووبێ، ئه‌مڕۆ گۆڕاوه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مڕۆ ئه‌م دوو چینه‌، گه‌ر هه‌شبن، زۆر لاوازن و ناتوانن پێشڕه‌و بن. خۆ ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش هۆکار پوکانه‌وه‌ی ڕێکخراوی چه‌پ بێ. ئه‌و چین و توێژانه‌ی که‌ له‌ ئه‌وروپا پێیان ده‌گوترێ "چینه‌ ناوه‌ندیه‌کان" ئه‌مڕۆ له‌ کوردستاندا کاریگه‌رن. ئامانیش مامۆستایان، قوتابیانی زانکۆ، فرمانبه‌ران و هه‌ندێک چین و توێژی ترن. زۆر گرنگه‌ که‌ ئه‌م چین و توێژانه‌ی کۆمه‌ڵ به‌هێز و سه‌ربه‌خۆ ببن له‌ ده‌سه‌ڵات و له‌ کۆنترۆڵی حزب، چونکه‌ ئه‌مان هه‌م زۆرینه‌ی کۆمه‌ڵن، هه‌م ڕۆشنبیرن و هه‌م په‌راوێزیش خراون. به‌کورتی، گۆڕانکاری کۆمه‌ڵیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌. که‌سانی ناو ئه‌مانیش ده‌بن به‌ بڕبڕه‌ی پشتی ده‌سه‌ڵاتێکی دیمکراتی داهاتوو. ئاسته‌نگی سه‌ره‌کی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م چین و توێژه‌ بزوێنه‌رانه‌ی مێژوو ئه‌مڕۆ بژێویان به‌ده‌ست حزبه‌کانه‌.

خۆ ڕه‌نگه‌ ئه‌مڕۆ دوو ڕێی ته‌ریبمان له‌به‌رده‌مدا بێ بۆ دامه‌زراندنی ئه‌و قه‌واره‌ سیاسیه‌ی که‌ باسم کرد. یه‌کیه‌کیان به‌هێزکردنی ڕێکخراوه‌ شارستانه‌کانه‌‌ و یه‌کگرتنیانه‌. دووه‌میان، که‌ هاوکاته‌ به‌ یه‌که‌م، دامه‌زراندنی قه‌واره‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی-سیاسی سه‌ربه‌خۆیه‌.

ڕاسته‌ زۆربه‌ی ڕێکخراوه‌کان دارده‌ستی حزبه‌کانن، به‌ڵام هاوکات چه‌ند ڕێکخراوێک هه‌ن که‌ سه‌ربه‌خۆن، و ده‌کرێ به‌شدار بن له‌ دامه‌زراندنی ئۆپۆزیسۆنه‌که‌دا. ئه‌م ڕێکخراوانه‌ ده‌توانن له‌یه‌ک نزیک ببنه‌وه‌ یان نزیک بکرێنه‌وه‌ و ببنه‌ پاڵپشتی گۆڕانکاریه‌کان. من گه‌ر پێشنیارێک بکه‌م بۆیان به‌مجۆره‌ ده‌بێ. ئه‌م ڕێکخراوانه‌ ده‌توانن پێکه‌وه‌ گردببنه‌وه‌، و هه‌ر یه‌که‌یان نوێنه‌رایه‌تی تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی بکات له‌نێو گردبوونه‌وه‌که‌دا. بۆ نمونه‌، گه‌ر ڕێکخراوێکی شارستان وه‌ک 'نێوه‌ندی چاک' تایبه‌تمه‌نده‌ له‌ کامپه‌ینی نێوده‌وڵه‌تیدا، ئه‌وا ده‌توانێ ئه‌م کاره‌ بگرێته‌ ئه‌ستۆ له‌ گردبوونه‌وه‌که‌دا. گه‌ر، بۆ نمونه‌، ڕه‌وتی 'هه‌تاکه‌ی' تایبه‌تمه‌نده‌ له‌ دادوه‌ری و جوداکردنه‌وه‌ی قانون له‌ حزب، سیاسه‌ت و ئاین، ئه‌وا ئه‌مان له‌نێو گردبوونه‌وه‌که‌دا ده‌توانن ئه‌و کاره‌ی بگرنه‌ ئه‌ستۆ. به‌مجۆره‌ ده‌توانرێ گردبوونه‌وه‌یکه‌ی به‌هێز دابمه‌زرێ به‌بێئه‌وه‌ی که‌ هیچ ڕێکخراوێک په‌نا بخرێت.

ته‌ریب و هاوکات به‌ دامه‌زراندنی گردبوونه‌وه‌یه‌کی ڕێکخراو شارستانه‌کان، کارکردنه‌ بۆ دامه‌زراندنی ڕێکخراوێکی کۆمه‌ڵایه‌تی-سیاسی که‌ گردبوونه‌وه‌یه‌ک له‌ که‌سان و گروپی ده‌ر و ناوی ده‌سه‌ڵاتی کوردستان له‌ژێر پڕۆگرامێکدا‌، که‌ ئامانجی گۆڕینی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی بێ. لێره‌دا ڕێکخراو و که‌سانی ناو حزبه‌کان دانابڕم، چونکه حزب و ده‌سه‌ڵات کار ته‌نیا بۆ کۆمه‌ڵێکی که‌م ده‌کات و زۆرینه‌ی حزبیه‌کانیش ئاوه‌کی خراون، بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خزمانی بنه‌ماڵه‌. ئێستا کۆمه‌ڵێک ڕێکخراو، گروپ و ڕه‌وت دامه‌زراون له‌ که‌سانێک که‌ پێشتر له‌ حزبدا بوون، به‌ڵام داوای گۆڕانکاری ده‌که‌ن له‌ حزب و ده‌سه‌ڵاتدا. ئه‌و پرسه‌ی که‌ لێره‌دا دێته‌ وه‌ڵام ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م گردبوونه‌وه‌یه‌ له‌ ده‌وری چ پڕۆگرامێک کۆببنه‌وه‌.

خۆ ڕه‌نگه‌ نابه‌جێ نه‌بێ که‌ به‌رکوڵێک له‌م پڕۆگرامه‌ بخه‌ینه‌ڕوو، ته‌نیا بۆ روونکردنه‌وه‌ی به‌رچاومان. ئه‌م گردبوونه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی-سیاسیه‌ ده‌توانێ پێشنیاری چاره‌سه‌رکردنی ئه‌و گرفتانه‌ بکات که‌ کۆمه‌ڵگه‌کی کوردستان ئه‌مڕۆ به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ. نمونه‌ی ئه‌م گرفتانه‌ش، ڕه‌نگه‌ ئه‌مانه‌ بن: گه‌نده‌ڵی ئابووری؛ ئه‌تکردنی (فه‌ساد) کۆمه‌ڵایه‌تی؛ ناڕه‌وایی کۆمه‌ڵایه‌تی؛ ناپۆتیزم (خزمخزمێنه‌)؛ نه‌هێشتنی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های حزب؛ جوداکردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کان؛ جوداکردنه‌وه‌ی ئابووری و سیاسه‌ت؛ جوداکردنه‌وه‌ی ئاین و سیاسه‌ت؛ ڕیفۆڕم له‌ سیستمی داددا؛ داڕشتنی ده‌ستورێکی گونجاو بۆ کوردستان؛ گۆڕینی ده‌قه‌ قانونیه‌کان؛ ڕیفۆڕمی سیستمی ئابووری، خوێندن و ڕۆشنبیری؛ جوداکردنه‌وه‌ی میدیا له‌ ده‌سه‌ڵات و حزب؛ بازکردنی (شه‌فافیه‌ت) ده‌سه‌ڵات و حزب؛ ڕیفۆڕمکردن له‌ کاری حزب و ڕێکخراودا؛ دامه‌زراندنی سیاسه‌تێکی کوردستانی بۆ ڕه‌وتارکردن له‌گه‌ڵ به‌غداد، ڕژێمه‌کانی ناوچه‌که‌ و کۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی و نێونه‌ته‌وی. ئه‌م پرسانه‌ و چه‌ندین پرسی تر ده‌کرێ ببن به‌ ده‌ستپێک بۆ گردبوونه‌وه‌ی ڕێکخراو و که‌سانی سه‌ربه‌خۆ تا کوردستان له‌ حزبه‌کان ڕزگار بکرێ.
پرۆفایل:
دكتۆر رێبوار فه‌تاح به‌كالۆریسی له‌ زانكۆی سلێمانی (فیزیك، 1980) و ماسته‌ر ( دۆخی ڕه‌ق، 1986) و دكتۆرای (له‌یزه‌ر و ته‌ڵی رووناكی،1991) له‌ زانكۆی له‌نده‌ن وه‌رگرتووه‌. پتر له‌ 20 ساڵ له‌ زانكۆی له‌نده‌ن و كۆمپانیا جیهانیه‌كاندا كاری كردووه‌.
له‌ سه‌ره‌تای هه‌شتاكانه‌وه‌ له‌ ئینگلستان ئاواره‌یه‌. سه‌رنووسه‌ری بڵاوكراوه‌ی هاوكار (1992-1995) به‌ زمانی ئینگلیزی، و مانگه‌نامه‌ی ژینی نوێ (1995-1998)، به‌ زمانی كوردی، بووه‌. تا داخستنی‌، ستووننووس بووه‌ له‌ هه‌فته‌تامه‌ی چرای ئوستورالیادا (1998).
له‌گه‌ڵ چه‌ند هاوكارێكیدا، به‌ تایبه‌ت به‌ هه‌وڵی كاك پێشره‌و نامۆ، له‌ 1998دا كوردیش میدیایان دامه‌زراندووه‌. به‌ر له‌ كوردیش میدیا، له‌ 1996دا، له‌گه‌ڵ چه‌ند دۆستێكیدا، ماڵپه‌ڕی ده‌ستپێكی زمانی كوردی و ته‌كنه‌لۆجی زمانی دامه‌زراندووه‌ و تا 2000 كاری تێدا كردووه‌.
دكتۆر رێبوار فه‌تاح رۆڵێكی كاریگه‌ری هه‌بووه‌ گه‌یاندنی پرسی كورد به‌ كۆمه‌ڵگای نێونه‌ته‌وه‌یی. ساڵانه‌ له‌‌ ده‌یان كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌دا به‌شداری ده‌کات و ده‌یان گوتار به‌ زمانی كوردی و ئینگلیزی بڵاوده‌کاته‌وه‌‌. به‌رده‌وام له‌ میدیای كوردی و ئینگلیزیدا بیر و بۆچوونی له‌سه‌ر كێشه‌ی كورد و جیهان وه‌رده‌گیرێ.
ئێستا وه‌ك پسپۆڕی خۆرهه‌ڵاتی نێوه‌ند كار له‌گه‌ڵ چه‌ندین ده‌ستگایه‌کی جیهانیدا ده‌كات.

.

سازدانی گفتوگۆ : کامه‌ران ئیسحاق په‌ری

سه‌رنج : سه‌رجه‌م مافه‌کان بۆ ماڵپه‌ڕی ده‌زگای شرۆڤه‌ وڕۆژنامه‌ی هاوڵاتی و گۆڤاری لڤین پارێزراوون له‌ژماره‌ 181 ی ده‌رچوی رۆژی یه‌کشه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 14 ی دێسێمبه‌ری 2008 ئه‌م چاوپێکه‌وتنه‌ ده‌خویننه‌وه‌.هه‌روه‌ها له‌ گۆڤاری لڤین ژماره‌ 81 ده‌رچوی 15 ی دیسێمبه‌ری 2008 دا